065.Ở Hà Nội cổ có người vừa đi cày vừa học, ban đêm học dưới ánh sáng của đom đóm mà đỗ tiến sĩ, là ai?

Đó là Bùi Xương Trạch (1451-1529) người làng Định Công, huyện Thanh Đàm (nay là huyện Thanh Trì, ngoại thành Hà Nội). Năm 28 tuổi, ông đỗ đồng tiễn sĩ khoa Mậu Tuấn, niên hiệu Hồng Đức thứ 9 (1478). Về sau, dòng họ ông dời sang làng Thịnh Kiệt cùng huyện và đến nay là dòng họ lớn tại đây.

Lúc còn ít tuổi, Bùi Xương Trạch làm ruộng nhưng vẫn ham học.Nhiều sách cổ đều ghi rằng khi đi cày ông thường mang sách theo, vừa làm vừa học.Nhà nghèo, thiếu dầu đèn, ông bắt đom đóm bỏ vào vỏ trứng để ban đêm có ánh sáng mà học. Nhà nghèo, thiếu dầu đèn, ông bắt đom đóm bỏ vào vỏ trứng để ban đêm có ánh sáng mà học. Thế mà đỗ tiến sĩ.

Thi đậu, ông được bổ vào làm ở Viện Hàn Lâm. Có lần ông đi theo vua Lê Thánh Tông hành quan vào Phương Nam. Có lần ông được cử đi sứ Trung Quốc. Ông làm đến Thượng thư bộ binh, kiêm chức Đô ngự sử, lại coi toà Kinh Diên (nơi dạy thái tử học), giữ chức Tế tửu Quốc Tử Giám. Sau cùng được phong tước là Quảng Văn Hầu. Thơ văn của ông bị thất truyền, chỉ còn lại có bài Ký đình Quảng Văn.

Nguyên năm 1493, vua Lê Thánh Tông cho xây dựng Quảng Văn đình ở Thăng Long (khoảng chợ Cửa Nam, Hà Nội ngày nay) làm nơi ban bố các điều giáo hoá cũng như các chính lệnh của triều đình. Khi đình Quảng Văn được xây dựng xong, Bùi Xương Trạch được nhà vua giao cho việc viết bài ký để khắc vào bia của đình ấy. Đây là một áng văn chính luận đặc sắc thể hiện nhận thức về vai trò của nhà nước Đại Việt với kinh đô là Thăng Long trong việc củng cố thể chế, tỏ rõ nền văn minh thời đó.